Phi thị trường nhưng Việt Nam muốn vào TPP

Sự kiện Việt Nam tham gia đàm phán Hiệp định Thương mại xuyên Thái Bình Dương trong khi chưa được Hoa Kỳ công nhận là nền kinh tế thị trường gây nhiều quan ngại.
Nam Nguyên tìm hiểu vấn đề này.
Thỏa thuận Đối tác Kinh tế Chiến lược xuyên Thái Bình Dương là một thỏa thuận thương mại tự do ít được biết tới. Hình thành năm 2005 giữa Brunei, Chi Lê, New Zealand và Singapore, cơ chế này từng được kỳ vọng trở thành mô hình thương mại tự do cho khu vực châu Á- Thái Bình Dương.
Tháng 11 năm ngoái Hoa Kỳ bất ngờ thông báo sẵn sàng tham gia vào thỏa thuận Đối tác xuyên Thái Bình Dương TPP, bước khởi đầu tiến tới một thỏa thuận tự do thương mại toàn khu vực với châu Á-Thái Bình Dương. Hiện nay đã có 9 nước đồng ý tham gia đàm phán TPP là Brunei, Chi Lê, New Zealand, Singapore, Australia, Hoa Kỳ, Peru, Việt Nam, Malaysia. Một số nước khác có khả năng tham gia đàm phán TPP trong tương lai là Canada, Nhật Bản, Thái Lan, Philippines, Indonesia.

Thuế quan ưu đãi

Về phần mình Việt Nam đã chính thức tham gia đàm phán hiệp định TPP từ 13/11/2010. Dự kiến sẽ có hàng chục vòng đàm phán trước khi Hiệp định Thương mại xuyên Thái Bình Dương có thể đạt thỏa thuận cơ bản vào cuối năm 2011 hoặc đầu năm 2012.
Hiện chưa có kết quả các cuộc đàm phán sơ khởi, nhưng Việt Nam mong muốn tham gia TPP để có thể hưởng mức thuế quan ưu đãi thậm chí miễn thuế cho hàng hóa xuất khẩu của mình. Theo các chuyên gia sau khi đạt tới thỏa thuận thương mại tự do, các nước đối tác thường lập rào cản kỹ thuật hoặc tạo ra kiện bán phá giá cho mục đích bảo vệ hàng hóa nội địa.

Chịu nhiều bất lợi
TS Nguyễn Đức Thành, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế và Chính sách cho rằng Việt Nam chịu nhiều bất lợi khi bị xem là nền kinh tế phi thị trường:
“Như kinh nghiệm vừa qua khi Việt Nam hội nhập các nền kinh tế cũng như các khu vực khác, khi chúng ta chưa có lợi thế kinh tế thị trường thường thì hội nhập hai chiều không thuận lợi.
Hàng hóa mình bán ra có thể bị kiện phá giá và để xử lý rất phức tạp, chúng ta không có điều kiện để so sánh với các nước kinh tế thị trường khác. Đó là sự bất thuận lợi của Việt Nam, nếu mà hội nhập sâu các nền kinh tế mà chúng ta có thể chuyển nhanh sang kinh tế thị trường, kiện toàn thị trường cạnh tranh ở trong nước phát triển khả năng sản xuất khu vực kinh tế trong nước thì sẽ thuận lợi hơn.
Kinh nghiệm khi hội nhập sâu ở WTO chúng ta có những bất lợi nhất định trong ngắn hạn.”
Hoa Kỳ hiện nay là bạn hàng nhập khẩu lớn của Việt Nam về sản phẩm dệt may, da giày, thủy sản và đồ gỗ. Việt Nam thường bị thua thiệt trong các vụ kiện chống bán phá giá vì chưa được Mỹ công nhận là nền kinh tế thị trường.
Theo thỏa thuận song phương với Mỹ, sau khi gia nhập WTO Việt Nam có lộ trình 12 năm trước khi được Mỹ công nhận là nền kinh tế thị trường. Như vậy nếu không có gì thay đổi phải đến năm 2019 Việt Nam mới đạt tới sự nhìn nhận này từ phía Mỹ.
Theo VietnamNet, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan nhận định là, Hà Nội có thể đặt vấn đề với Washington sớm công nhận nền kinh tế thị trường cho Việt Nam trong đàm phán đa phương về TPP. Bà Chi Lan cho rằng đây là điều khó có thể đạt được, nếu Việt Nam đàm phán song phương với Mỹ.
Trả lời chúng tôi GS Vũ Văn Hóa Đại học Kinh tế Quốc dân Hà Nội cho rằng Việt Nam cải tổ quá chậm chạp để tiến tới nền kinh tế thị trường đầy đủ:
“Việt Nam đã từng bước cổ phần hóa doanh nghiệp nhà nước và tự do hóa nền kinh tế ở một mức độ nào đó. Khi nào đủ điều kiện thì tự nó trở thành một nền kinh tế thị trường mà các nước phải công nhận. Chúng ta không thể đi vận động để được công nhận là nền kinh tế thị trường.
Thí dụ Hoa Kỳ không cần phải vận động ai mà tự khẳng định mình là nền kinh tế thị trường. Cũng giống như miền Nam Việt Nam trước năm 1975 đã là nền kinh tế thị trường, còn hơn cả Thái Lan và Đài Loan. Nhưng Việt Nam hiện nay nhìn chung thì có nhiều tiêu chí chưa đạt được đến mức độ đó, cho nên không cần phải vận động. Còn vận động vì một mục đích nào đó thì đó chưa phải là cái đạt được mà chúng ta mong muốn.”
Theo các chuyên gia, trong vài năm tới khi Hiệp định Thương mại xuyên Thái Bình Dương được ký kết, nếu đúng như tham vọng ban đầu thì hiệp định này có mức độ mở cửa toàn diện và sâu rộng.
TPP với ý tưởng của Mỹ có thể là mô hình hiệp định thương mại tự do tiêu biểu của thế kỷ. Trong lúc này còn quá sớm để hiểu hết được sự lợi hại khi tham gia TPP đối với một nền kinh tế nhỏ như Việt Nam.
Tất nhiên các đại diện của chính phủ Việt Nam sẽ cân nhắc hết sức thận trọng trong hàng chục vòng đàm phán sắp tới. Nhưng nếu những đối tác lớn như Mỹ tiếp tục xem Việt Nam là nền kinh tế phi thị trường, thì Việt Nam khó xoay sở để nhận được nhiều phần lợi như mong muốn, một khi tham gia Hiệp định Thương mại xuyên Thái Bình Dương.